Vier partijen in gemeente verwijten raadsleden zetelroof: ‘Je gaat weg met iets waar je geen recht op hebt’

GEMEENTE ALPHEN AAN DEN RIJN - Een raadslid overlijdt, zijn zetel wordt overgenomen door een oud-collega die inmiddels naar een andere partij is overgestapt. 'Zetelroof', beweert wethouder en voormalig LPF-Kamerlid Gerard van As. Juist die beladen term is de afgelopen vier jaar opvallend vaak gevallen in dezelfde gemeente.

Twee jaar terug besluit commissielid Robin van Heusden te vertrekken bij Nieuw Elan, de grootste Alphense fractie. Samen met raadslid Peter Versteeg begint hij een eigen partij: ONS Alphen. Op dat moment kan hij totaal niet voorzien dat het noodlot een halfjaar later toe zal slaan.

Nieuw Elan-raadslid Robert Jan Blom (76) overlijdt en daarmee komt er plots een plekje vrij in de gemeenteraad. Op basis van de verkiezingsuitslag mag Van Heusden die zetel overnemen, ook al is hij inmiddels gewisseld van partij. 'Dit is een grof schandaal', foetert wethouder Van As (Nieuw Elan).

De ex-LPF'er neemt het Van Heusden ernstig kwalijk dat hij 'zetelroof pleegt over de rug van wijlen Robert Blom', zo schrijft hij op Facebook. Twee jaar later weigert Van As terug te blikken op die beschuldiging. 'Een interview? Daar heb ik geen zin in', laat de wethouder via zijn woordvoerster weten.

Wat de affaire nog pijnlijker maakt, is dat Van As juist Van Heusden binnen heeft gehaald bij Nieuw Elan. 'Door hem ben ik in de politiek gegaan. En met zijn zoon ben ik nog steeds bevriend', verklaart Van Heusden achteraf. 'Dan is het niet leuk dat hij dit soort dingen roept.'

Breed uitgemeten soap

Naast het Nieuw Elan van Van As hebben ook drie andere Alphense fracties deze raadsperiode specifiek het woord 'zetelroof' in de mond genomen: RijnGouweLokaal, SP en VVD. Vooral de soap binnen laatstgenoemde partij is breed uitgemeten.

Los van het vertrek uit de coalitie in april vorig jaar en een aangifte van aanranding door VVD-wethouder Anouk Noordermeer tegen CDA-collega Relus Breeuwsma, wordt fractievoorzitter Vanessa Scholtens uit de fractie gezet. Haar plek in de raad behoudt ze.

 Zetelroof, meent de toenmalige fractie onder leiding van Jeroen Matthijssen. Vervolgens keert Noordermeer met veel commotie terug als raadslid. Eind vorig jaar gaan twee VVD'ers als aparte fractie verder met Scholtens, waardoor de partij slechts twee zetels (van de vijf) overhoudt.

Zowel de twee overgebleven fractieleden als het drietal dat is opgestapt, zullen de komende raadsperiode niet meer terugkomen. De partij heeft schoon schip gemaakt, distantieert zich openlijk van het duo Noordermeer/Matthijssen en moet de geleden imagoschade zien te beperken.

Botsing met afdelingsbestuur

Waar de VVD nog wel vertegenwoordigd wordt in de Alphense raad, zij het door twee verschillende fracties, is de SP bijna een jaar geleden beide zetels kwijtgeraakt. Na een botsing met het afdelingsbestuur splitsen fractievoorzitter Ginet Groep en raadslid Erik van Kampen zich af als Alphen voor Elkaar.

Nog altijd noemt Ruud de Vries dat zetelroof. 'In de wet staat helaas dat je je zetel mee mag nemen', erkent de afdelingsvoorzitter. 'Maar mensen hebben gekozen voor de SP. Het aantal voorkeurstemmen dat zij hadden was niet eens voldoende om de stoelpoot van een zetel te verkrijgen.'

Groep wenst op haar beurt niet met modder te gooien. 'Je stemt op een specifieke naam, niet alleen op een partij', wil ze wel duidelijk maken. Of de breuk haar nog een zure nasmaak bezorgt? 'Nee, voor mij is het klaar. Ik gun de SP het beste, en mijn eigen partij ook.'

Maar is het nou zetelroof of niet? Sarah de Lange, hoogleraar Nederlandse politiek aan de Universiteit Leiden, maakt korte metten met die term. 'Zetelroof bestaat niet', zegt ze stellig. 'De zetel is immers van de individuele verkozene, niet van zijn of haar partij.'

'Gigantische versplintering'

'Dat kan zo zijn, maar het voelt wel als zetelroof', reageert De Vries. 'Mensen die het niet eens zijn met het beleid, gaan er zomaar met je zetels vandoor. Dat is het kromme aan de wet. In de Tweede Kamer gebeurt precies hetzelfde. Het gevolg is een gigantische versplintering van het politieke landschap.'

Of een overstap gevoelig ligt, is aan de gemeenteraad om te bepalen, stelt historicus en schrijver Geerten Waling. Hij heeft in 2017 het boek Zetelroof uitgebracht, waarin hij het gelijknamige verschijnsel analyseert en in een historisch perspectief plaatst.

De bewering dat kiezers niet op een persoon maar een partij stemmen, zoals De Vries betoogt, is volgens Waling een hardnekkig misverstand. 'Constitutioneel is dit eenvoudig te weerleggen. De kiezer stemt immers op een specifieke naam op een lijst', legt hij uit in zijn boek.

Ondanks die onderbouwing vindt Ank de Groot de term 'zetelroof' nog steeds van toepassing op het vertrek van oud-partijgenoot Nico de Jong bij RijnGouweLokaal. 'Je wordt gekozen op basis van het partijprogramma. En dan ga je weg met iets waar je in feite geen recht op hebt', houdt ze vol.

'Grensoverschrijdend voorval'

Niet netjes, oordeelt het raadslid met de meeste dienstjaren (actief sinds 1990) in Alphen. De Jong, die zijn biezen pakte na wat hij omschrijft als een 'grensoverschrijdend voorval' in een fractievergadering, wijst erop dat hij met voorkeurstemmen in de raad is gekomen.

'Als ik maar vijftig stemmen had gekregen, zou ik in deze situatie mijn zetel hebben achtergelaten', benadrukt hij nu. 'Dan zou ik mezelf nooit in de spiegel aan kunnen kijken. Maar het is wel een verschil of je met voorkeurstemmen door je achterban wordt gekozen.'

Van een samenwerking tussen De Groot en De Jong - hij heeft zich na een korte tijd als eenmansfractie aangesloten bij Nieuw Elan - is in elk geval geen enkele sprake. 'Die man vertrouw ik nooit meer. Hij heeft de inwoner belazerd', aldus De Groot.

De Jong: 'Als de partij het anders had aangepakt, had ik er misschien nog gezeten. Mezelf afsplitsen was een zware beslissing, want ik ben tégen al die splinterpartijtjes. Ontwikkelt het landschap zich zo door, dan hebben we straks twintig partijen in de raad. Van mij mag er best een kiesdrempel komen.'

Meningsverschil uitgesproken

Niet alle beschuldigingen van zetelroof eindigen overigens in oud zeer, zo bewijzen Robin van Heusden en zijn 'ontdekker' Gerard van As. De twee hebben hun meningsverschil ondertussen uitgesproken en staan weer op sprekende voet met elkaar, verkondigt Van Heusden.

Bovendien zou Robert Blom, wiens zetel hij overnam, hem zijn overstap en het meenemen van diens zetel naar een andere partij niet kwalijk nemen. Althans, dat denkt Van Heusden. 'We kunnen het hem niet meer vragen, maar ik weet zeker dat hij het oké zou hebben gevonden.'

Lees ook: GroenLinks-PvdA en D66 staan niet te springen om coalitie met VVD na onrust: geen blokkade Nieuw Elan, CDA afwachtend

Lees ook: Raadsleden Matthijssen en Noordermeer mogen niet langer onder VVD-naam verder: ‘Ze hebben de partij schade gedaan’

Lees ook: Politieke crisis duurt voort: gemeente moet voor straf jaar langer wachten op nieuwe burgemeester