In memoriam: Martien Paats (91), een klassieke ‘burgervader die uitstekend bij Alphen paste’

Vandaag om 13.57 uur   ·   Haniff Harharah

GEMEENTE ALPHEN AAN DEN RIJN - Een klassieke burgervader, bij wie je altijd terechtkon voor vaderlijk advies, maar die zich nooit zomaar ergens ongevraagd mee bemoeide. Zo typeren twee van zijn opvolgers Martien Paats, die onlangs op 91-jarige leeftijd is overleden. Hij was met ruim zeventien dienstjaren de langstzittende 'eerste burger' van Alphen aan den Rijn ooit. 'Er gaat niks boven burgemeester zijn.'

Het is de voorlaatste dag van 2021 als Martien Paats (dan 86 jaar) zijn herenfiets in het Burgemeester Visserpark parkeert. Hij draagt een donkere overjas, met daaronder een lichtblauw overhemd. Een verlichte kerstboom siert het straatbeeld, op wat later de warmste 30 december ooit gemeten zal blijken.

Tegenover het oude raadhuis, de plek waar Paats jarenlang politieke vergaderingen leidde, geeft hij zijn allerlaatste televisie-interview. De voormalig burgemeester blikt op verzoek van Omroep West en Studio Alphen terug op de huldiging van Elfstedentocht-winnaar Henk Angenent, 25 jaar na dato.

Met hemzelf gaat het momenteel goed, zegt hij aan het eind van een dik twaalf minuten durend gesprek. 'Ach, als je ouder wordt, dan heb je allemaal wat kwaaltjes. Maar we zijn gelukkig nog samen. En dat scheelt ongelooflijk veel.' Met 'we' verwijst hij naar zichzelf en echtgenote Saakje.

Zijn gezondheid is in de jaren daarna steeds brozer geworden, vertelt oud-minister Liesbeth Spies (60). Tot aan haar afscheid als burgemeester van Alphen, begin 2025, luistert ze ademloos naar zijn 'vaderlijke' adviezen. 'Het was een genoegen om van zijn wijsheid gebruik te mogen maken.'

Leraar op Christelijk Lyceum

Via de 'tamtam' verneemt ze dat CDA-partijgenoot Paats op donderdag 8 oktober is overleden. 'Een heel verdrietige mededeling, want ik was zeer op hem gesteld', zegt ze. 'Ik vond hem een heel mooi en wijs mens, met wie ik graag af en toe een kopje koffie dronk of even de klokken gelijkzette.'

Dat laatste gebeurde overigens altijd buiten het zicht van camera's en microfoons, wil Spies erbij benadrukken. Als beginnend burgemeester kijkt ze in 2014 nog een beetje op tegen de geboren en getogen Leidenaar, die in Alphen leraar was op het Christelijk Lyceum, de oude school van Spies.

'Als je hem dingen voorlegde, gaf hij daar zijn opvattingen over. Maar nóóit ongevraagd. Wat hij mij zoal adviseerde? Vooral eigen keuzes maken. En hij vroeg af en toe vaderlijk: zorg je goed genoeg voor jezelf? Of: neem je af en toe wat afstand, zodat je niet 24-7 met dat burgemeesterschap bezig bent?'

Zelf bekleedt Martien Paats het ambt van oktober 1979 tot aan februari 1997. Daarmee is hij tot op de dag van vandaag de langst dienende 'eerste burger' van Alphen. 'Er gaat niks boven burgemeester zijn', verklaart hij bijna vijf jaar geleden, als hem wordt gevraagd of Spies langer moet aanblijven.

Degene die Paats na zijn vervroegde pensioen opvolgt, is D66'er Nico Schoof. 'In het begin vroeg ik hem weleens om raad', memoreert de oudere broer van ex-premier Dick Schoof telefonisch vanuit zijn tweede thuisland Frankrijk. 'Hij wist veel meer van Alphen dan ik, aangezien ik nieuw binnenkwam.'

Met name van de goede contacten die Paats had met de Molukse gemeenschap profiteerde Schoof dankbaar, schetst hij als voorbeeld. 'Hij was heel erg bescheiden en hij wilde mij nooit voor de voeten lopen. Als zijn opvolger vond ik dat heel plezierig. Die terughoudendheid tekende hem als mens.'

Hij omschrijft zijn illustere voorganger als 'een buitengewoon beminnelijke man'. In de loop der jaren is hun onderlinge contact verwaterd, maar Schoof steekt volmondig de loftrompet over Paats. 'Mensen droegen hem op handen. Alphen mag blij zijn dat hij een hele poos burgemeester is geweest.'

Ook oud-wethouder Gerard van As bewaart goede herinneringen aan de periode die hij met Paats doorbracht in het raadhuis. Al bekent laatstgenoemde bij het vertrek van Van As (81) na vrijwel een kwart eeuw als wethouder, eind mei van dit jaar, nog dat de twee 'best wel wat aanvaringen' hebben gehad.

Venijnige gevechten

Die meningsverschillen hadden onder meer te maken met (christelijke) standpunten van Paats partij, zoals het niet openstellen van winkels op zondag, haalt Van As zich voor de geest. 'Ik was kritisch op bepaalde dingen. Maar daar vloeide verder geen bloed uit', grapt de gewezen VVD'er en LPF'er.

'We scheelden aanzienlijk in leeftijd, ruim tien jaar. Hij was onderwijzer van origine, ik hield me voornamelijk bezig met woningbouw. Je moet elkaar best weleens kunnen aanspreken, maar voor de rest hebben we prima samengewerkt. Er valt ook niet echt iets af te doen aan zijn burgemeesterschap.'

Wie wél venijnige (woord)gevechten met Martien Paats voerde, is Ank de Groot (72). De huidige fractievoorzitter van RijnGouweLokaal en het langstzittende raadslid van Alphen (sinds 1990) herinnert zich stevige confrontaties over de geruchtmakende Coupépolder-affaire.

'Daarvoor heeft hij als burgemeester heel erg onder vuur gelegen', doelt ze op één van de grootste politiek-bestuurlijke gifschandalen uit de Alphense geschiedenis. Ultrakort samengevat: op een gemeentelijke vuilstort werd jarenlang massaal illegaal chemisch afval gedumpt.

Onder anderen De Groot heeft Paats hierover meermaals in harde bewoordingen op het matje geroepen. 'Daar ben ik toen best wel fel in geweest. Als ik destijds één ding fout heb gedaan, is het dat ik te veel tekeer ben gegaan tegen hem. Hij kon er namelijk ook niks aan doen.'

Want in haar ogen moet Paats herinnerd worden als een bekwame burgemeester. Het nieuws over zijn overlijden overvalt haar. 'Hij was heel aardig en had nooit persoonlijke rancune. Hoewel ik nu geen voorstander meer ben van een burgervader, was hij dat echt en dat paste uitstekend bij Alphen.'

Terwijl ze aan de telefoon haar verhaal doet, wordt ze door zoon en fractiegenoot Jan junior ingefluisterd. 'Hij was bij mijn afstuderen', vult hij aan met een persoonlijke noot. 'Je kon altijd bij hem terecht', aldus Ank de Groot. 'En vanuit de Alphense bevolking was er volgens mij veel waardering voor hem.'

Nico Schoof noemt het onterecht dat Paats in één adem genoemd wordt met de Coupépolder-affaire. 'Dat vind ik erg jammer, want daar heeft hij weinig mee van doen gehad.' Liesbeth Spies houdt zich meer op de vlakte. 'Er zijn altijd dingen die aan een burgemeester blijven kleven. Terecht of onterecht.'

Somber toekomstbeeld

Waar zowel Schoof en Spies als De Groot het over eens zijn, is dat Paats het predicaat 'burgervader' verdient. En ondanks dat hij na zijn pensionering afstand nam van de politiek, is z'n interesse altijd gebleven. Spies: 'Hij kwam nog wel eens een boek lenen bij mij, bijvoorbeeld over ontwikkelingen in het ambt van burgemeester.'

Tijdens zijn laatste tv-interview, in de laatste uren van 2021, spreekt Martien Paats zijn zorgen uit over de toekomst. ‘Ik moet oppassen dat ik niet een zekere somberte over me krijg. In de hele wereld is het onrustig. En ook in ons land, met het grote aantal politieke partijen, waardoor de democratie steeds moeilijker gaat functioneren.’

Lees ook: ‘Het is mijn lust en mijn leven’, emotionele Gerard van As (81) zegt politiek vaarwel

Lees ook: Broer van premier Dick Schoof koestert meest gemiddelde gemeente: ‘Zeker niet middelmatig’

Lees ook: Henk Angenent herbeleeft 25 jaar later huldiging na Elfstedentocht: ‘Geweldige belevenis’